Kerahat Vakitleri: İşrak, İstivâ ve İsfirâr

Kerahat vakti nedir, kaç tanedir

Kerahat, namaz kılmanın mekruh olduğu zaman dilimlerine verilen addır. Günde üç tanedir ve üçü de güneşin hareketine bağlıdır: doğarken, tam tepedeyken ve batarken. Hanefî mezhebinde bu üç pencerede namaz sadece mekruh değil, sahih de olmaz. Tek istisna o günün ikindi farzıdır.

Yasağın gerekçesi olarak fıkıh kitaplarında güneşe tapanların ibadet saatlerine benzememek gösterilir. Yani sebep astronomik değil, niyetle ilgilidir; buna rağmen sınırlar güneşin konumuna göre çizilir.

Klasik ölçü dakika değil, gözle görülür bir yüksekliktir. İşrak için “güneş bir mızrak boyu yükselinceye kadar” denir; istivâ ise tarifte güneşin tam tepede durduğu kısa andır. Takvimlerde yerleşmiş uygulama üçü için de 45 dakikadır ve bu sitede de üç pencerenin her biri 45 dakika alınır. Dakikasıyla uğraşmak yerine sınırlara yaklaşmamak daha isabetlidir.

Üç pencere de o yerin kendi güneş saatlerinden çıkar: işrak doğuştan sonra, istivâ öğleden önce, isfirâr akşamdan önce sayılır. Bu yüzden kerahat vakitleri şehirden şehre ve mevsimden mevsime kayar; sabit bir saat aralığı olarak ezberlenemez. Sitedeki her yer sayfasında o yerin o güne ait üç penceresi ayrıca yazılıdır.

Üç vakit tek tek

İşrak

Güneşin doğuşuyla başlar. Sabah namazının vakti tam bu anda çıktığı için pratikte en çok karşılaşılan kerahat budur: sabah namazına uyanamayan kişi, güneş doğar doğmaz kalkıp kaza edemez, işrak penceresinin kapanmasını bekler.

Bu pencere kapandığında kuşluk (duhâ) namazının vakti başlar ve istivâya kadar sürer. Kuşluk en az iki rekat kılınır; kaçırılan sabah namazının kazası da bu aralıkta yapılabilir.

İstivâ

Güneşin en yüksek noktaya geldiği, gölgenin en kısa olduğu andır. Öğle vaktinin girmesiyle biter, yani öğle ezanı okunduğunda kerahat de bitmiş olur. Camiye erken gidip ilk sünnete başlayanlar için önemlidir: ezandan önceki bu aralıkta nafile kılınmaz.

Cuma günü istivâ vaktinde nafile kılınıp kılınamayacağı fakihler arasında tartışmalıdır. Bu konuda Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu'nun görüşüne uymak yerinde olur.

İsfirâr

Güneşin sararıp gözle bakılabilir hale geldiği, batışa yakın aralıktır. Akşam ezanıyla biter. Üç pencere içinde tek istisnayı barındıran vakit budur.

Ne kılınmaz, ne yapılabilir

Bu üç pencerede kılınmayan namazlar şunlardır: nafileler, kaza namazları, vitir, adak namazı, tavaf namazı, tilâvet secdesi ve cenaze namazı. Kılınırsa sahih olmaz, sonradan iade edilmesi gerekir.

Buna karşılık yasak yalnız namaza mahsustur. Dua etmek, zikir çekmek, Kur'an okumak, salavat getirmek ve tövbe etmek bu vakitlerde de yapılabilir. Camide oturmak, ilim okumak, sadaka vermek de öyle.

Hanefî mezhebindeki genel kural şöyle özetlenebilir: bir namaz kerahat vaktinden önce üzerine borç olmuşsa o vakitte kılınmaz; borcun kendisi o vakit içinde doğmuşsa kılınabilir. Cenaze namazı ile tilâvet secdesinin durumu bu kuraldan çıkar.

Sabah ve ikindi farzından sonraki iki aralık

Üç kerahat vaktinin yanında iki tane daha mekruh aralık vardır, ama bunlar farklı türdendir. Bunlar güneşin konumuna değil, kılınan namaza bağlıdır: sabah namazının farzından sonra güneş doğana kadar ve ikindinin farzından sonra güneş batana kadar. Bu iki aralıkta yalnız nafile mekruhtur; kaza namazı, cenaze namazı ve tilâvet secdesi yapılabilir.

Aşağıdaki tablo beş aralığı birlikte gösteriyor.

Tek istisna: o günün ikindi farzı

Kerahat kuralının tek istisnası, o günün ikindi farzının isfirâr vaktinde kılınabilmesidir. Bu namaz kılınırsa sahih olur ve iade edilmesi gerekmez.

Sebebi şudur: ikindi vakti güneşin batışına kadar sürer, yani isfirâr aralığı ikindinin kendi vaktinin bir parçasıdır. Namaz kendi vakti içinde kılınmış olur. Kaza namazı ile nafilenin böyle bir bağı yoktur, onlar o vakte dışarıdan girer.

İkinci bir sonuç daha var: ikindi kılınırken güneş batarsa namaz bozulmaz. Sabah namazında ise tersi geçerlidir, güneş doğarken namaza durulmuşsa namaz bozulur. Aradaki fark aynı gerekçeden çıkar; ikindi kendi vaktinin sonunda, sabah ise kendi vaktinin dışında kalmıştır.

Bütün bunlar namazı bilerek geciktirmenin mazereti değildir. İkindiyi isfirâra bırakmak mekruhtur; hüküm, o vakte kalmış bir namazın boşa gitmemesi içindir.

Cenaze namazı, tilâvet secdesi ve diğer mezhepler

Cenaze namazı, kerahat vaktinden önce hazır edilmişse o vakte bırakılmaz; beklemek mekruhtur. Ama cenaze tam o vakit içinde hazırlanmışsa namazı o vakitte kılınabilir, mekruh olmaz. Ölçü, namazın gerekli hale geldiği andır.

Tilâvet secdesi aynı mantıkla işler. Secde âyeti kerahat vaktinden önce okunmuşsa secde o vakitte yapılmaz; âyet o vakit içinde okunmuşsa secde hemen yapılabilir. Sehiv secdesi ise kılınan namaza bağlıdır, o namaz sahihse secdesi de sahihtir.

Şafiî mezhebine göre sebebi bulunan namazlar — kaza namazı, cenaze namazı, tahiyyetü'l-mescid, güneş ve ay tutulması namazı — kerahat vakitlerinde de kılınabilir. Ayrıca Mescid-i Harâm'da kerahat vakti kabul edilmez. Türkiye'de camilerin ve Diyanet'in uygulaması Hanefî mezhebine göredir.

Pratikte ne yapmalı

Kerahat vakitleri günlük hayatta birkaç somut soruya dönüşür. Bunların cevabı kısaca şöyledir.

1. Sabah namazına kalkamadıysanız güneşin doğuşundan sonra 45 dakika bekleyip kaza edin.
2. Camiye öğle ezanından önce gittiyseniz ilk sünnete ezandan sonra başlayın, o ana kadar zikir veya Kur'an ile meşgul olun.
3. İkindiden sonra camiye girdiğinizde tahiyyetü'l-mescid kılmayın, oturun.
4. İkindiyi kaçırmak üzereyseniz güneş batmadan kılın; isfirâra kalsa bile namaz sahihtir.
5. Yolculukta veya işte vakit sıkışıyorsa kerahat pencerelerini takvimden kontrol edin; her yerde ve her gün farklıdır.

Ayrıntılı bir tereddüt halinde Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu'nun görüşü esas alınmalıdır.