Namaz Vakitleri Nasıl Hesaplanıyor?

Bu sayfada sitedeki bütün saatlerin nereden geldiğini anlatıyoruz: hangi güneş açıları kullanılıyor, temkin ne demek, sonuç Diyanet takvimine ne kadar yakın ve hesabın sınırı nerede başlıyor.

Hesabın dayanağı: güneşin konumu

Bir namaz vakti, güneşin o yerin ufkuna göre belirli bir yüksekliğe geldiği andır. Dolayısıyla hesap iki şeye dayanır: yerin enlemi ile boylamı, bir de güneşin o gün gökyüzünde nerede durduğu.

Güneşin konumu Jean Meeus'un Astronomical Algorithms kitabındaki yöntemle bulunuyor; gereken iki büyüklük güneşin deklinasyonu ve zaman denklemidir. Bütün ara adımlar Julian gün ve evrensel zaman (UT) üzerinden yürüyor, yerel saate çevirme en sonda yapılıyor. Gün sınırında ve saat dilimi hesabında yapılan hataların çoğu, ara adımlarda erkenden yerel saate geçmekten kaynaklanır.

Her vakit iki kez hesaplanıyor: ilk geçiş güneşin öğle vaktindeki konumunu kullanıyor, ikinci geçiş bulunan ana ait konumu. Güneşin deklinasyonu bir günde 0,4 dereceye kadar kaydığı için tek geçişli bir hesap, enleme göre bir iki dakika şaşabiliyor.

Sonuçlar tam dakikaya yuvarlanıyor. Saniye göstermek, olmayan bir kesinlik iddiası olurdu. Türkiye 2016'dan beri yıl boyunca UTC+3 kullandığı için vakitlerde yaz saati kaynaklı bir kayma da yok.

Vakitler hangi ölçüte göre giriyor?

İmsak ve yatsı açıları mezhep meselesi değil, rasat işidir: gökyüzündeki aydınlanmanın hangi noktada fecr-i sâdık sayılacağı gözlemle belirlenmiştir. Diyanet İşleri Başkanlığı imsak için 18, yatsı için 17 dereceyi esas alır; sitedeki bütün saatler bu iki değerle hesaplanır.

Doğuş ve batışta kullanılan 0,8333 derece ise iki büyüklüğün toplamıdır: güneş diskinin yarıçapı (0,2667°) ve ufuktaki ortalama atmosferik kırılma (0,5667°). Yani “güneş battı” dediğimiz an, diskin üst kenarının ufka değdiği andır.

Yurt dışı kaynaklı uygulamalarla aranızda fark görürseniz sebebi çoğunlukla budur: kimi kuruluş imsak için 15, kimi 19,5 derece kullanır; Ümmü'l-Kurâ takvimi yatsıyı akşamdan doksan dakika sonra kabul eder. Hiçbiri “yanlış” değil, farklı ölçütlerdir — ama Türkiye'de caminin takvimi Diyanet'inkidir, biz de onu esas alıyoruz.

İkindide gölge faktörü

İkindinin ölçütü açı değil gölgedir. Öğle vaktinde bir cismin gölgesi günün en kısa halindedir; bu en kısa gölgeye cismin kendi boyu kadar ekleme olduğunda ikindi vakti girer. Buna gölge faktörü 1 ya da asr-ı evvel denir. Hesapta güneşin aranan yüksekliği şu bağıntıyla bulunuyor: h = arctan(1 / (k + tan|φ − δ|)) — burada k gölge faktörü, φ yerin enlemi, δ güneşin deklinasyonudur.

Gölgenin iki katına ulaşmasını şart koşan görüş (asr-ı sânî) İmam Ebû Hanîfe'ye nispet edilir; İmâmeyn, yani Ebû Yûsuf ile İmam Muhammed, tek katı esas alır. Türkiye'de Diyanet takvimi ve camiler tek katla amel eder; sitedeki ikindi saatleri de gölge faktörü 1 ile hesaplanır.

İki ölçüt arasındaki fark küçük değildir, mevsime ve enleme göre yarım saati aşabilir. İhtiyaten iki katı bekleyenler, tabloda yazan ikindi saatinden sonra kılmakla vakti kaçırmış olmazlar: ikindinin sınırı akşam ezanıdır, yalnız son 45 dakika kerahat vaktine girer.

Temkin nedir, biz hangi değerlerle çalışıyoruz?

Temkin, hesabın sonucuna eklenen ihtiyat payıdır. Gerekçesi tek cümleye sığar: hesap bir noktayı bilir, insan bir şehirde yaşar.

• Bir il tek bir nokta değildir. Büyük bir ilin doğu ve batı ucu arasında dakikalarla ölçülen boylam farkı bulunur.
• Ufuk her yerde düz deniz ufku değildir; dağ, tepe ve yüksek yapı güneşi geciktirir ya da erkene alır.
• Atmosferik kırılma hesapta sabit alınır, gerçekte sıcaklık ve basınçla değişir.
• Saat ayarları ve ezanın fiilen okunduğu an birebir aynı değildir.

Temkin tek bir sayı değil; her vakit kendi payını taşır. Aşağıdaki değerler tahmin edilmedi, Diyanet'in yayımladığı vakitlerle yapılan karşılaştırmadan çıkarıldı.

Görüldüğü gibi en geniş pay akşamdadır: iftarın erken açılmaması, sabah namazının vaktinin geç kapanmasından daha önceliklidir. İmsakta payın sıfır olması ise ihtiyat yok demek değildir; 18 derecelik açı Diyanet'in ölçütüdür ve payı kendi içinde taşır, üstüne dakika eklemek imsakı gereksiz yere öne çekerdi.

Rakım neden hesaba katılmıyor?

Fizik açısından yükseklik önemlidir: 1900 metredeki Erzurum'da görünen ufuk aşağı kayar, güneş deniz seviyesine göre birkaç dakika erken doğar. Buna rağmen sitede yükseklik düzeltmesi kapalıdır.

Sebebi ölçüm: Diyanet'in yayımladığı güneş doğuşuyla karşılaştırdığımızda, düzeltme kapalıyken ortalama fark 0,1 dakika, açıkken 4,5 dakika oluyor — ve fark rakım yükseldikçe büyüyor. Yani Diyanet, yerin yüksekliğinden bağımsız biçimde deniz ufkuna göre hesaplıyor.

Biz de öyle yapıyoruz. Amaç “en doğru” saati vermek değil, mahalledeki camiyle aynı saati vermek. Erzurum'da yaşayan biri, sitede gördüğü iftar saatiyle duyduğu ezan arasında fark olmasını istemez. Fiziğe göre doğru olanı bilerek bir kenara bıraktığımız tek yer burasıdır ve bunu saklamıyoruz.

Sonuç ne kadar tutuyor?

Hesabı, Diyanet'in yayımladığı vakitlerle karşılaştırdık. Karşılaştırma on iki şehirde, şehir başına otuz iki gün üzerinden yapıldı; şehirler 36 ile 42 kuzey enlemi, 26 ile 44 doğu boylamı arasında seçildi. Türkiye'nin dört ucu bu aralığın içinde kalıyor.

Yani karşılaştırılan 2.304 vaktin yüzde 93'ü Diyanet'in saatiyle aynı dakikaya düştü, kalanların hiçbirinde fark iki dakikayı geçmedi. Bu rakamları olduğundan büyük göstermenin anlamı yok: karşılaştırma on iki şehir üzerinden yapıldı, 973 ilçenin tamamı için değil. Kendi ilçenizde tekrarlanan bir fark görürseniz bize yazın, inceleyelim.

Kerahat vakitleri neden 45 dakika?

Namaz kılmanın mekruh olduğu üç zaman dilimi vardır: güneş doğarken (işrak), tam tepedeyken (istivâ) ve batarken (isfirâr). Hanefî fıkhında bu üç pencerede nafile ve kaza namazı kılınmaz. Tek istisna o günün ikindi farzıdır: isfirâr vaktine kalmışsa kılınır ve sahih olur, ama namazı bilerek oraya kadar geciktirmek doğru değildir.

Klasik ölçü bir açı değil, gözle görülür bir yüksekliktir: “güneş bir mızrak boyu yükselinceye kadar”. Bunun kaç dakika ettiği enleme ve mevsime göre değişir, sabit bir sayı vermek mümkün değildir. Türkiye'deki takvimlerde yerleşmiş uygulama 45 dakikadır; biz de üç pencerenin her biri için sabit 45 dakika alıyoruz.

Bu üç sayı hesabın değil, geleneğin ölçüsüdür. Dakikasıyla uğraşmak yerine sınırlara yaklaşmamak daha isabetlidir. Kerahat vakitleri hakkında ayrıntılı yazı.

Hicrî tarih ve dinî günler

Sayfaların üstünde gördüğünüz hicrî tarih tablo hesabıyla bulunuyor: otuz kamerî yıl 10.631 gün sayılır ve bunların on biri artık yıldır. Yöntem ay gözlemine bakmaz; bu yüzden her yerde aynı sonucu verir ve yıllar öncesinden hesaplanabilir.

Bedeli şudur: Diyanet'in takvimi astronomik hesaba dayandığından arada gün farkı çıkar. 48 kontrol gününde 35'i birebir tuttu, 12'sinde bir gün, birinde iki gün fark oluştu. Bu, yöntemin sınırıdır; düzeltilecek bir hata değil. Günlük kullanım için yeterli, resmî iş için değil.

Tam da bu yüzden dinî gün ve geceleri yukarıdaki tablo hesabından türetmiyoruz. Ramazanın başlangıcı, bayramlar, kandiller ve Kadir Gecesi ayrı bir listeden gelir; bu liste, hicrî aylardaki sabit günlerin (1 Ramazan, 27 Ramazan, 10 Zilhicce gibi) astronomik hesapla miladi takvime çevrilmesiyle hazırlanmıştır. Tablo hesabının aksine burada gün kayması beklenmez; yine de bağlayıcı olan, Diyanet İşleri Başkanlığı'nın ilan ettiği takvimdir.

Bir de şu var: kandil geceleri, adını taşıyan günün bir önceki akşamında idrak edilir; çünkü İslamî gün güneşin batmasıyla başlar. Berat Kandili 15 Şaban'a denk geliyorsa camiye gidilen akşam, 14 Şaban gününün akşamıdır. Takvim sayfalarımızda hangi akşam olduğunu ayrıca yazıyoruz. Dinî günler ve geceler takvimi.

Yer bilgileri nereden geliyor?

Yer adları, koordinatlar ve rakımlar GeoNames coğrafi veri tabanından alınmıştır ve Creative Commons Atıf 4.0 Uluslararası (CC BY 4.0) lisansı altında kullanılmaktadır. Verinin üzerinde yaptığımız tek işlem, Türkiye'nin idarî bölünüşüne göre ayıklamak ve adları adres biçimine çevirmek oldu.

Gösterdiğimiz bölünüş 81 il ve 973 ilçedir; her biri için ayrı bir sayfa ve kendi koordinatıyla ayrı bir hesap vardır. Büyük şehirlerde bu ayrıntı işe yarar: İstanbul'un 39 ilçesinin her birini ayrı hesaplıyoruz, çünkü Kadıköy arayan Kadıköy sayfasını bulsun istiyoruz ve şehrin doğu ile batı ucu arasındaki fark birkaç dakikayı buluyor. Bütün illerin listesi.

Bağlayıcı olan Diyanet'in takvimidir

Hata gördüğünüzde

Bir vakit yanlış görünüyorsa bilmek isteriz. Şu dört şeyi yazarsanız işi kolaylaştırırsınız: hangi yer, hangi tarih, hangi vakit, bir de karşılaştırdığınız kaynağın gösterdiği saat. Adres: [email protected]. Bildirimleri tek tek elle inceliyoruz.